Znaki wiary i pamięci – wystawa w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie

Tekst: Katarzyna Kraczoń

W Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie od 24 kwietnia do 17 sierpnia 2008 r .można było oglądać dość niecodzienną wystawę zatytułowaną „Znaki wiary i pamięci. Kapliczki, krzyże i figury przydrożne”, która jest jednocześnie wstępem do jubileuszowych obchodów 120-lecia istnienia Muzeum. Ekspozycja obejmuje w większości XIX-wieczne kapliczki słupowe i skrzynkowe, krzyże, figury przydrożne oraz rzeźby, które niegdyś stanowiły wyposażenie wiejskich kapliczek. Prezentowane obiekty pochodzą z kilkudziesięciu muzeów, a także z kolekcji prywatnych. Scenariusz i katalog wystawy opracowała wytrawna znawczyni sztuki ludowej – Jadwiga Migdał.

Krzyże i kapliczki przydrożne wraz z figurami świątków są symbolami religijnymi, świadectwem szczerej pobożności wiejskiego ludu. Dla etnologów, historyków sztuki, kulturoznawców, socjologów i antropologów te przydrożne sanktuaria są swoistymi tekstami kultury, dziełami sztuki ludowej i znakami społecznej pamięci. Są one niewątpliwie nieodłącznym elementem wiejskiego krajobrazu, a także cząstką naszej historii i tradycji.

Pojawiały na rozstajach dróg, na granicach wsi i lasów, na polach, wśród leśnej gęstwiny, w grotach skał bądź przy źródełkach. Pełniły one różne funkcje. Przede wszystkim wyznaczały przestrzeń świętą i zarazem bezpieczną, do której nie miały dostępu złe moce. W przekonaniu mieszkańców wsi ustawienie krzyża lub kapliczki w pobliżu domostw chroniło przed niebezpieczeństwami i sprowadzało błogosławieństwo.

Wiele krzyży, kapliczek i figur wznoszono w intencjach dziękczynnych, błagalnych bądź komemoratywnych, o czym informują umieszczane na nich napisy. Krzyże z podwójnymi lub potrójnymi ramionami pełniły natomiast funkcje apotropeiczną, chroniły bowiem przed zarazą. Ponadto te często anonimowe znaki stawały się świadkami wielu wydarzeń, dlatego słusznie nazywa się je znakami pamięci.

Krzyże upamiętniają bitwy, zniesienie pańszczyzny, odzyskanie niepodległości. Stawiane są na mogiłach powstańców, w miejscu nagłej i tragicznej śmierci. Szczególną moc mają te krzyże i kapliczki ustawiane w miejscu jakiegoś cudownego zdarzenia, objawienia się Matki Bożej czy świętego, gdyż nierzadko stają się one ważnym miejscem kultu.

Należy dodać, że prezentowane krzyże, kapliczki i figury są nie tylko zewnętrznym wyrazem kultu religijnego, ale bardzo często każdy z tych obiektów kryje w sobie jakąś historię, która przekazywana jest w formie ustnej z pokolenia na pokolenie. W tak krótkiej relacji nie sposób opisać wszystkich prezentowanych na wystawie eksponatów, choć każdy z nich na taki opis w pełni zasługuje. Warto jednak zwrócić uwagę na niektóre z nich.

Wystawa ta ukazuje przede wszystkim wielkie bogactwo form, stanowiących indywidualne, czasem bardzo odległe interpretacje stylowych pierwowzorów. Obiekty te wykonali utalentowani artyści ludowi.

W wielu regionach Polski można spotkać krzyże z insygniami Męki Pańskiej, opatrzone napisami intencyjnymi i fundacyjnymi. Dla Polski południowej charakterystyczne są kamienne krzyże i figury przydrożne, wykonywane w ośrodkach kamieniarskich. W Wielkopolsce natomiast występują monumentalne, osiągające nawet 10 metrów wysokości, krzyże z wizerunkiem Ukrzyżowanego Chrystusa oraz kompozycją figuralną umieszczoną na kilku kondygnacjach.

Cennymi eksponatami zgromadzonymi na wystawie są zabytkowe krzyże i kapliczki słupowe pochodzące z prywatnej kolekcji Antoniego Toborowicza, rzeźbiarza ludowego z Woli Libertowskiej k/Olkusza. Obiekty te ocalały, gdyż artysta przenosił je do swojego obejścia, wykonując własne wersje dawnych wzorów i stawiając je w tym samym miejscu.

Interesujące są również formy kapliczek przydrożnych. Są wśród nich kapliczki słupowe, skrzynkowe, wnękowe bądź domkowe. Każda z nich wyposażona w obraz bądź figurę świętą stanowi obiekt małej świątynnej architektury.

Najczęściej występującym przedstawieniem w kapliczkach w całej Polsce jest figura Chrystusa Frasobliwego, który przemieniony w postać człowieka zadumanego nad losem świata i ludzi, zupełnie zatracił cechy boskie. Rzeźba ta, nazywana w zależności od regionu „Dumającym”, „Bozusiem” czy „Starościwym”, ukazuje Chrystusa odpoczywającego w czasie Drogi Krzyżowej. Najbardziej typowe ujęcie przedstawiało go siedzącego na skale lub murku i podpierającego lekko głowę ręką wspartą łokciem na kolanie. Różnice ikonograficzne wynikały głównie z odmienności okrycia, choć najczęściej przedstawiany był tylko w przepasce na biodrach i koronie cierniowej. Czasem też pojawiała się czaszka Adama bądź trzcina, co także ma swoją utrwaloną motywację.

Ciekawą realizacją tego przedstawienia, prezentowaną na wystawie, jest dziewiętnastowieczna rzeźba Frasobliwego z Górnego Śląska, ukazująca Chrystusa w płaszczu królewskim narzuconym na ramiona i spiętym klamrą, który trzyma w dłoni laskę wędrowca. Zupełnie innym przedstawieniem umęczonego Jezusa jest natomiast pochodząca z I połowy XIX wieku figura z Jankowa Leśnego, pow. Ostrów (woj. wielkopolskie). Wypożyczona z kolekcji Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu rzeźba ukazuje odpoczywającego Chrystusa ze skrzyżowanymi i związanymi rękami. Z kolei „Bozuś” w kapliczce z Białego Dunajca (woj. małopolskie) jest wyraźnie zmartwiony i zatroskany, co podkreśla nie tylko charakterystyczna poza, ale również mistrzowsko oddany niezwykle smutny wyraz Jego twarzy.

Powszechnym był również zwyczaj umieszczania w kapliczkach rzeźb Matki Bożej, która w polskiej religijności ludowej zawsze odgrywała kluczową rolę. Inspiracją dla twórców rzeźb kapliczkowych były przedstawienia pasyjne umieszczane na tęczach kościelnych, gotyckie i barokowe rzeźby z kościołów i ośrodków kultowych, a także grafika dewocyjna. Do najpopularniejszych przedstawień należą: Matka Boska Bolesna stojąca pod krzyżem, Pieta oraz Matka Boża z Dzieciątkiem. Rzadziej natomiast spotykane było przedstawienie Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej. W kapliczkach oprócz rzeźb umieszczano także obrazy z wizerunkiem Maryi, z których najpopularniejsze są kopie cudownego wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej czczone w całej Polsce.

Wśród licznie prezentowanych na wystawie rzeźb Matki Bożej na uwagę zasługują przedstawienia Matki Bożej Skępskiej, wzorowane na gotyckiej figurce znajdującej się w klasztorze w Skępem. Ta ludowa rzeźba kapliczkowa jest charakterystyczna dla Mazowsza oraz Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej. Matkę Bożą Skępską przedstawiano na półksiężycu ze złożonymi na piersiach dłońmi, w długim zdobionym płaszczu. Te rzeźbione przez wiejskich artystów znacznie odbiegają od pierwowzoru, uproszczona i silnie zgeometryzowana bryła ozdobiona jest prymitywnie rytym ornamentem roślinnym. Przedstawienia te różnią się sposobem zdobienia płaszcza, formą korony i kolorystyką.

Ważną część omawianej ekspozycji stanowią figury świętych, którym przypisywano realne cechy i konkretne nadprzyrodzone moce. W przekonaniu wiejskiej społeczności każdy święty spełniał określone funkcje i patronat. I tak na przykład św. Roch bronił przed zarazą zwierzęta; św. Mikołaj opiekował się sierotami i pannami na wydaniu; św. Anna kojarzyła małżeństwa, św. Antoni pomagał w odnalezieniu rzeczy zgubionych, św. Jan Nepomucen chronił od powodzi i gradobicia; zaś święci Florian, Wawrzyniec i Agata chronili zagrody od ognia; natomiast do św. Barbary i św. Józefa modlono się o dobrą śmierć.

Warto podkreślić, że zadania i kompetencje poszczególnych świętych nie były jednakowe we wszystkich regionach Polski. Na intensywność kultu świętego na danym terenie w dużej mierze miały wpływ m.in. regionalne tradycje związane z ośrodkiem kultowym jemu poświęconym.

Najbardziej popularnym świętym jest niewątpliwie Jan Nepomucen. Jego figury, potocznie nazywane nepomukami, można spotkać przy drogach, w sąsiedztwie mostów i rzek w całej Polsce. Uważany jest za opiekuna życia rodzinnego, orędownika dobrej spowiedzi, sławy i honoru, w tradycji ludowej był świętym, który chronił pola i zasiewy przed powodzią, ale również przed suszą. Na wystawie można zobaczyć różne przedstawienia tego świętego. Nepomucena ukazywano najczęściej w białej komży, w birecie kanonika i z aureolą z pięciu gwiazd. W dłoniach mógł trzymać krucyfiks, gałązkę palmowa jako symbol męczeństwa lub zamkniętą książkę. Jeśli święty trzymał w dłoniach krzyż, to przedstawiano go zazwyczaj w charakterystycznie wygiętej adorującej pozie.

Aby łatwo dostrzec różnice regionalne w ukazywaniu poszczególnych motywów religijnych, autorka wystawy wydzieliła zespoły kapliczek, krzyży i rzeźb charakterystycznych dla różnych obszarów Polski. Warto jednak dodać, że nierzadko odmienność plastyczna i ikonograficzna wiązała się z działalnością na określonym terenie jednego bądź kilku twórców, którzy wypracowali swój styl i własną interpretację wątków ikonograficznych, jak również z rozpowszechnionym na danym terenie kultem świętych wizerunków i patronów.

Niezwykle wartościowym i ciekawym uzupełnieniem wystawy są liczne fotografie kapliczek, krzyży i figur w ich własnym środowisku. Dzięki tym fotografiom prezentowane dzieła sztuki ludowej są nie tylko eksponatami muzealnymi, ale autentycznymi symbolami polskiej pobożności.

Wystawa ta, ukazująca kamienne i drewniane „znaki wiary i pamięci”, jest formą ocalenia tego, co niszczy nieubłaganie płynący czas, dlatego tak ważne jest to, aby umieć dostrzec piękno i wartość tej cząstki kultury, która stanowi o naszej tożsamości narodowej.

 

TESTTT